Các nhà khoa học Nga, Kazakhstan và Mỹ xác nhận: "Cá tuế thường" ở ba hồ Trung Á thực chất là một chi mới độc lập - chi Cá tuế Thiên Sơn

Các nhà nghiên cứu Nga, Kazakhstan và Mỹ đã xác nhận qua nghiên cứu chung rằng loài cá chép nhỏ phân bố ở lưu vực ba hồ Trung Á, trong gần 150 năm qua luôn được coi là cá tuế thường, thực chất tạo thành một nhánh tiến hóa cổ độc lập, và trên cơ sở đó đã được mô tả là một chi mới — chi Cá tuế Thiên Sơn (Tianshanophoxinus). Kết quả nghiên cứu được thực hiện chung bởi các nhà nghiên cứu từ Viện Các vấn đề Sinh thái và Tiến hóa Severtsov thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Nga (Moscow), Viện Sinh học Nước nội địa Papanin thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Nga (Borok), Đại học Quốc gia Farabi của Kazakhstan và Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Hoa Kỳ.

Loài cá được nghiên cứu có hình dáng bên ngoài rất giống cá tuế — loài cá nước ngọt nhỏ thuộc họ Cá chép. Trong 150 năm qua, các học giả đã nhiều lần "chuyển" chúng giữa các chi dựa trên đặc điểm hình thái bên ngoài, lần lượt xếp chúng vào chi Phoxinus, chi Rhynchocypris và chi Lagowskiella, nhưng chưa bao giờ kiểm tra những phán đoán này bằng phương pháp di truyền học.

Các nhà nghiên cứu đã thu thập mẫu vật ở lưu vực hồ Balkhash, hồ Alakol và hồ Issyk-Kul trên lãnh thổ Kazakhstan và Kyrgyzstan, đồng thời nghiên cứu các mẫu vật lịch sử lưu giữ tại Viện Động vật học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Nga. Họ đã phân tích 56 đặc điểm hình thái trên 150 con cá, chụp X-quang xương và giải trình tự hai gen ty thể và hai gen nhân.

Kết quả cho thấy những con cá này không thể xếp vào chi Phoxinus thực sự: DNA ty thể của chúng khác biệt di truyền khoảng 11% so với họ hàng gần nhất, mức độ này tương đương với sự khác biệt giữa các chi đã được xác nhận ở họ Cá chép. Do đó, các tác giả đề xuất xếp đối tượng nghiên cứu thành một chi độc lập riêng — chi Cá tuế Thiên Sơn.

Xét về đặc điểm di truyền, họ hàng gần nhất của cá tuế Thiên Sơn là cá Osman Altai (chi Oreoleuciscus) phân bố ở các sông của Mông Cổ và thượng nguồn sông Ob. Hai nhóm gần gũi này có sự khác biệt rõ rệt về hình thái: cá tuế Thiên Sơn chỉ dài khoảng 10 cm, trong khi cá Osman có thể dài tới gần 1 m.

Các tác giả cũng đã tìm ra những đặc điểm hình thái riêng có của chi mới: hầu hết cá tuế Thiên Sơn gần như không có đường bên — cơ quan cảm giác kéo dài dọc theo cơ thể ở nhiều loài cá; vây ngực và vây bụng của chúng ngắn hơn, số đốt sống cũng ít hơn so với các nhóm họ hàng gần.

Chi mới bao gồm ba loài: cá tuế Balkhash (Tianshanophoxinus poljakowii), cá tuế Kuldzha (Tianshanophoxinus kuldschiensis) và cá tuế hồ Issyk-Kul (Tianshanophoxinus issykkulensis). Đối với hai trong số các loài này, các tác giả đã chọn mẫu vật chuẩn từ các bộ sưu tập cũ để cố định tên khoa học của chúng.

Theo giả thuyết của các tác giả, tổ tiên của loài cá mới đã từ lưu vực sông Irtysh qua bồn địa Dzungaria tiến vào vùng Balkhash-Alakol cổ đại, vùng nước này trong các thời kỳ băng hà và gian băng đã nhiều lần mở rộng, tan rã thành các vùng nước độc lập, sự biến động này đã chia tách quần thể thành các loài khác nhau; sau đó vào các thời kỳ mực nước dâng cao, cá đã lan rộng về phía tây dọc theo sông Chu và tiến vào hồ Issyk-Kul. Ngày nay, cá tuế Thiên Sơn thường sống ở nơi nước ngầm lộ ra, tức là các mạch nước và suối đầy cỏ nước, những nơi này có thể từng là nơi trú ẩn của chúng trong các biến đổi khí hậu.

"Chúng ta đã quen với việc di truyền học phát hiện ra các loài chị em có hình thái gần như giống hệt nhau, nhưng ở đây, dưới một cái tên quen thuộc đã ẩn giấu cả một nhánh tiến hóa độc lập suốt một thế kỷ rưỡi — một chi riêng biệt. Điều này cho thấy, ngay cả ở những khu vực được cho là đã được nghiên cứu kỹ lưỡng, chúng ta vẫn đánh giá thấp sự đa dạng của cá," Boris Levin, nhà nghiên cứu chính của Viện Các vấn đề Sinh thái và Tiến hóa Severtsov thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Nga, phó tiến sĩ sinh học, cho biết.

Các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng phát hiện quan trọng này trong lĩnh vực đa dạng sinh học cũng có ý nghĩa đối với bảo tồn tự nhiên. Các loài thuộc chi mới chủ yếu sống trong các hệ sinh thái nhỏ, những vùng nước này đang chịu ảnh hưởng của việc lấy nước tưới tiêu, ô nhiễm, du nhập loài ngoại lai và khí hậu ngày càng khô hạn; hồ Issyk-Kul còn chịu áp lực ngày càng tăng từ du lịch và phát triển xây dựng. Phòng báo chí của viện nhấn mạnh: "Khi nhóm này được coi là một phần của loài cá tuế phân bố rộng rãi, tính dễ bị tổn thương của nó đã bị đánh giá thấp. Giờ đây có thể khẳng định rằng, thứ đang bị đe dọa có thể là cả một dòng tiến hóa."