Hệ thống CATCH của EU chặn 16.000 tấn cá minh thái Alaska, ngành công nghiệp gọi là "chẳng khác nào lệnh cấm"!

Khoảng 16.000 tấn thủy sản Mỹ từ Alaska bị mắc kẹt tại các cảng Hà Lan bởi hệ thống truy xuất nguồn gốc số của EU, trong đó chủ yếu là cá minh thái Alaska (Gadus chalcogrammus), ngoài ra còn một phần cá bơn. Vào tháng 5 năm 2026, một tàu chở hàng đầy cá minh thái Alaska đã phải neo đậu ngoài khơi bờ biển Hà Lan trong nhiều ngày vì không thể gửi dữ liệu truy xuất nguồn gốc lên nền tảng CATCH của EU, chỉ được phép cập cảng IJmuiden sau khi các quan chức Mỹ can thiệp trực tiếp; một tàu chở hàng khác cũng bị mắc kẹt nhiều ngày. Chi phí lưu tàu, kho lạnh, bốc xếp và vận tải đường bộ đều do doanh nghiệp gánh chịu, Đại sứ quán Mỹ tại EU sau đó đã chính thức đàm phán với Ủy ban châu Âu.

Thứ chặn lô hàng này không phải là thuế quan, cũng không phải lệnh cấm nhập khẩu, mà là khâu chứng nhận số trong cuộc chiến chống đánh bắt bất hợp pháp, không báo cáo và không được quản lý (IUU) của EU. Nền tảng CATCH bắt buộc đối với các nhà nhập khẩu EU từ ngày 10 tháng 1 năm 2026, giấy chứng nhận đánh bắt phải được gửi điện tử để xác minh; hệ thống chứng nhận của các nước cung cấp như Mỹ không kết nối dữ liệu với nền tảng, các nhà nhập khẩu EU phải sao chép và tải lên tài liệu thủ công từng mục một. Theo quy tắc thủ tục của Ủy ban châu Âu, thiếu một thông tin bắt buộc là chặn toàn bộ việc truyền dữ liệu, bên xuất khẩu phải yêu cầu cơ quan quản lý nghề cá của quốc gia treo cờ hủy và cấp lại. Một tàu hàng rời tập hợp dữ liệu của hàng chục tàu đánh cá và nhiều nhà máy chế biến, việc nhập thủ công thường lên tới hàng nghìn mục.

Cá minh thái Alaska là đối tượng bị ảnh hưởng nặng nhất. Năm 2024, sản lượng cá minh thái Alaska bốc dỡ tại Biển Bering và Vịnh Alaska của Mỹ vượt 1,36 triệu tấn, khoảng một nửa được chế biến thành phi lê đông lạnh, khoảng một phần tư dùng để sản xuất surimi; EU duy trì hạn ngạch miễn thuế tự trị hàng năm 340.000 tấn cá minh thái đông lạnh, phi lê và khối cá dùng cho chế biến công nghiệp trong giai đoạn 2024–2026, Nga và Belarus bị loại trừ, do đó hàng Mỹ trở thành nguồn nguyên liệu bổ sung quan trọng cho các doanh nghiệp chế biến cá thịt trắng của EU.

Gây áp lực lên EU là liên minh ngành công nghiệp xuyên Đại Tây Dương. Vào giữa tháng 2 năm 2026, một tháng sau khi CATCH có hiệu lực bắt buộc, Chủ tịch Seafood Europe Guus Pastoor ra tuyên bố cho rằng nhập khẩu từ các ngành thủy sản được quản lý chặt chẽ đang gặp phải "sự chặn đứng hành chính ngoài ý muốn"; Chủ tịch Hiệp hội Nhà chế biến Hải sản Thái Bình Dương (PSPA) Julie Decker chỉ ra rằng yêu cầu truy xuất nguồn gốc cấp tàu đánh cá của CATCH không tương thích với mô hình đánh bắt tập hợp nhiều tàu của Alaska; Giám đốc điều hành Hiệp hội Tiếp thị Hải sản Alaska (ASMI) Jeremy Woodrow nhấn mạnh EU là đối tác thương mại lớn nhất của Alaska, với kim ngạch xuất khẩu trực tiếp năm 2025 vượt 750 triệu USD, Hiệp hội Nhà chế biến Trên biển và Liên đoàn Nghề cá Quốc gia (NFI) cũng nằm trong hàng ngũ gây áp lực, ngành thủy sản Alaska còn nói thẳng CATCH "chẳng khác nào lệnh cấm". Ủy ban châu Âu khi đó phản hồi rằng "hệ thống đang vận hành bình thường", cho biết đã có hơn 6.000 tờ khai nhập khẩu được xác minh hoàn tất.

Bước ngoặt xảy ra ngoài cảng Hà Lan. Sau khi hai tàu bị mắc kẹt, EU đã gia hạn biện pháp linh hoạt tạm thời vốn dự kiến hết hạn vào ngày 10 tháng 7 đến ngày 30 tháng 11, Mỹ, Canada, Na Uy, New Zealand, Iceland, Quần đảo Faroe và Nam Phi cùng được hưởng thỏa thuận này. Việc gia hạn không hủy bỏ yêu cầu chứng minh nguồn gốc hợp pháp, chỉ cho phép giấy chứng nhận đánh bắt hợp pháp hiện hành của Mỹ hỗ trợ tờ khai nhập khẩu trong hệ thống EU, thay đổi tập trung ở quy trình chứng nhận.

Những điểm yếu của hệ thống sau đó được xác nhận. Tổng thư ký Seafood Europe Katarina Sipic cho rằng CATCH "chưa được kiểm tra đầy đủ trong điều kiện thị trường thực tế" và "vẫn chưa trưởng thành về mặt thị trường"; báo cáo của chuyên gia EU mà tờ Financial Times của Anh thu được chỉ ra rằng nền tảng thiếu từ điển dữ liệu, định dạng thông điệp, quy tắc kiểm tra và mã lỗi, truy xuất nguồn gốc số chỉ có thể dựa vào sao chép thủ công và xử lý từng trường hợp.

Ngày 30 tháng 11 là cột mốc tiếp theo. Liệu giao diện dữ liệu và tiêu chuẩn thực thi của các quốc gia thành viên có thể được sắp xếp ổn thỏa trong thời gian gia hạn hay không sẽ trực tiếp quyết định sự ổn định của cá minh thái Alaska khi vào thị trường châu Âu. Sản lượng phi lê trong mùa đánh bắt Alaska năm 2026 vốn đã thu hẹp, nếu các doanh nghiệp chế biến EU mất hàng Mỹ, nguyên liệu sẽ chỉ có thể chuyển nhiều hơn sang cá minh thái Nga với cả lượng và giá đều tăng, chi phí buộc phải tăng lên.